13 راهکار برای پرورش تفکر خلاق کودکان از طریق نقاشی | فونزل

وقتی از خلاقیت صحبت می‌کنیم، بسیاری از افراد تصور می‌کنند کودک یا از بدو تولد خلاق است یا برای خلاق‌بودن استعداد چندانی ندارد؛ درست مانند این تصور که همه کودکان از توانایی ذهنی یکسانی برخوردار نیستند. اما خلاقیت بیش از آنکه استعدادی ذاتی باشد، مهارتی آموختنی و پرورش‌پذیر است. به همین دلیل، والدین و مربیان می‌توانند از سال‌های نخست زندگی به کودکان کمک کنند تا خلاقانه‌تر فکر کنند.

اما چگونه می‌توان این مهارت را در کودک پرورش داد؟ یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌ها، نقاشی‌کردن است.

گاهی تصور می‌کنیم برای شکوفایی خلاقیت کودکان کافی است آن‌ها را به حال خود بگذاریم تا هر کاری دوست دارند انجام دهند. به‌هرحال، بیشتر کودکان از نقاشی‌کردن لذت می‌برند و بدون تشویق بزرگ‌ترها هم مدام چیزی می‌کشند. بااین‌حال، کنجکاوی طبیعی کودک به‌تنهایی برای شکوفایی کامل توانایی‌های خلاقانه او کافی نیست. کودکان برای شناخت ظرفیت‌های خود و پرورش مهارت‌هایشان به همراهی آگاهانه بزرگ‌ترها نیاز دارند.

مسئله اصلی این نیست که چگونه خلاقیت را به کودک «آموزش» دهیم؛ بلکه باید محیطی فراهم کنیم که در آن ایده‌ها و نقاشی‌هایش فرصت شکل‌گرفتن، رشدکردن و شکوفاشدن داشته باشند.

البته رسیدن به چنین تعادلی همیشه آسان نیست. برای همراهی مؤثر با کودک باید بدانیم چه زمانی وارد فعالیت او شویم و چه زمانی کنار بایستیم تا خودش مسیر را پیدا کند. اگر می‌خواهید فرزندتان نقاشی‌کردن را آزادانه و خلاقانه تجربه کند، راهکارهای زیر می‌توانند به شما کمک کنند.

چرا نقاشی به پرورش خلاقیت کودک کمک می‌کند؟

پژوهش‌ها، نقاشی و طراحی را با تقویت خلاقیت و حافظه و همچنین کاهش استرس مرتبط دانسته‌اند. به همین دلیل، نقاشی در هنر‌درمانی نیز جایگاه مهمی دارد. بااین‌حال، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های آن سادگی و در دسترس‌بودنش است. کودک می‌تواند حتی در میان برنامه‌های شلوغ روزانه، زمانی کوتاه را به نقاشی یا خط‌خطی‌کردن اختصاص دهد.

نقاشی و طراحی آزاد به کودکان کمک می‌کند:

• احساسات، افکار و ایده‌های خود را بهتر پردازش کنند. یک اثر کامل‌شده می‌تواند فرصتی ایجاد کند تا کودک درباره آنچه در ذهن داشته، به شکلی تازه و معنادار صحبت کند.
• تصمیم‌گیری را تمرین کنند. هنگام نقاشی، به‌جای آنکه بزرگ‌ترها تمام مراحل را تعیین کنند، کودک تصمیم می‌گیرد چه چیزی بکشد، از چه رنگی استفاده کند و چگونه ایده‌اش را پیش ببرد.
• مسائل را در لایه‌های پنهان ذهن خود بررسی کنند و به‌تدریج راه‌حل‌هایی متفاوت و خلاقانه برای مشکلات پیدا کنند.

13 راهکار برای تقویت خلاقیت کودکان با نقاشی

راهکارهای زیر هم برای والدین و هم برای مربیان کاربرد دارند؛ زیرا اصول پرورش خلاقیت در خانه و کلاس درس تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند.

1. برای به‌جریان‌افتادن ایده‌ها، نمونه‌های متنوع نشان دهید

شروع‌کردن از یک صفحه کاملاً سفید ممکن است برای بعضی کودکان دشوار یا حتی دلهره‌آور باشد. دیدن نمونه‌های الهام‌بخش می‌تواند ذهن آن‌ها را فعال کند، امکان‌های مختلف را پیش چشمشان قرار دهد و جرقه‌ای برای شروع باشد.

نمونه‌هایی با سبک‌ها، موضوع‌ها و شیوه‌های اجرایی متفاوت انتخاب کنید تا کودک به‌تدریج سلیقه و علاقه شخصی خود را بشناسد. البته هدف این نیست که اثر دیگران را عیناً تکرار کند؛ نمونه‌ها فقط باید نقطه آغاز شکل‌گیری ایده‌های تازه باشند.

2. اجازه دهید هنگام بازی و تجربه‌کردن به ایده برسند

تخیل فقط در ذهن اتفاق نمی‌افتد؛ دست‌ها نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند. کودک را تشویق کنید بدون نگرانی از نتیجه، ابزارها و مواد مختلف را امتحان کند. گاهی بازی‌کردن با مدادها، ترکیب‌کردن رنگ‌ها یا لمس‌کردن وسایل کاردستی، ایده‌ای را به ذهن کودک می‌رساند که پیش از آن وجود نداشته است.

بسیاری از ایده‌های خلاقانه درست زمانی شکل می‌گیرند که کودک مشغول تجربه‌کردن است و هنوز نمی‌داند قرار است در پایان چه چیزی بسازد.

3. ابزارها و مواد متنوعی در اختیار کودک قرار دهید

ابزارهایی که کودک هر روز با آن‌ها کار می‌کند، تأثیر زیادی بر تجربه و تخیل او دارند. برای ترغیب کودک به فعالیت‌های خلاقانه، مجموعه‌ای متنوع از وسایل را در دسترسش قرار دهید؛ مانند مدادرنگی، ماژیک، مدادشمعی، آبرنگ، گواش، کاغذهای رنگی، مجله‌های قدیمی برای ساخت کلاژ، چسب و اکلیل.

هر ابزار ویژگی و امکان متفاوتی دارد. همین تفاوت‌ها کودک را تشویق می‌کند روش‌های تازه‌ای را امتحان کند و برای بیان ایده‌هایش به یک شیوه محدود نماند.

4. همه شکل‌های نقاشی‌کردن را بپذیرید

کودکان به سبک‌های یکسانی از نقاشی علاقه ندارند. ممکن است کودکی از کشیدن هیولاها با ماژیک لذت ببرد و کودک دیگری ترجیح دهد با قلم‌مو منظره بکشد. حتی خط‌خطی‌کردن با رنگ‌های مختلف نیز می‌تواند راهی برای بیان احساسات و شناخت دنیای درونی کودک باشد.

در نقاشی خلاقانه، اثر «غلط» وجود ندارد. اگر کودک احساس کند تنها یک شیوه درست برای نقاشی‌کردن وجود دارد، به‌تدریج از تجربه‌کردن فاصله می‌گیرد و به دنبال جلب تأیید بزرگ‌ترها می‌رود.

5. بر فرایند خلق اثر تمرکز کنید، نه فقط نتیجه نهایی

هنگام نقاشی‌کردن کودک، توجه خود را فقط به اثر نهایی معطوف نکنید. درباره مسیری که طی کرده، ایده‌ای که داشته و انتخاب‌هایی که انجام داده است سؤال کنید. می‌توانید در مراحل مختلف فرصتی فراهم کنید تا نقاشی خود را نشان دهد و درباره ادامه کار توضیح بدهد.

از او بپرسید ایده‌اش از کجا آمده، چرا این رنگ‌ها را انتخاب کرده و دوست دارد در مرحله بعد چه چیزی به تصویر اضافه کند. چنین گفت‌وگویی به کودک کمک می‌کند درباره روند فکری خود آگاه‌تر شود.

برای تلاش‌های موفق و ناموفق به یک اندازه ارزش قائل شوید. اگر کودک در نخستین تجربه خود شکست بخورد و احساس کند نتیجه پذیرفتنی نیست، ممکن است خیلی زود دست از تلاش بکشد. درحالی‌که اشتباه‌ها گاهی بیش از موفقیت‌ها به ما می‌آموزند و می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری ایده‌های تازه باشند.

6. از قبل برنامه‌ریزی کنید و زمان کافی در اختیار کودک بگذارید

خلاقیت به زمان نیاز دارد؛ به‌ویژه زمانی که کودک مدام ایده‌های تازه‌ای پیدا می‌کند و می‌خواهد مسیرهای مختلفی را امتحان کند. محدودکردن فعالیت خلاقانه به یک بازه پانزده‌دقیقه‌ای، با ماهیت خلاقیت سازگار نیست. فشار زمانی، کودک را از ریسک‌کردن و تجربه روش‌های تازه بازمی‌دارد و تمام توجه او را به یافتن سریع «پاسخ درست» معطوف می‌کند.

تا جای ممکن برای نقاشی‌کردن زمان سخت‌گیرانه‌ای تعیین نکنید. لحظاتی آرام را انتخاب کنید که کودک مجبور نباشد با عجله فعالیتش را رها کند و به سراغ برنامه دیگری برود.

7. همراه کودک باشید، نه هدایت‌کننده مطلق او

بعضی والدین و مربیان بیش از اندازه در فعالیت‌های خلاقانه کودکان مداخله می‌کنند؛ مدام می‌گویند چه کاری انجام دهند یا حتی مداد را از دستشان می‌گیرند تا روش «درست» کشیدن چیزی را نشان دهند. در سوی دیگر، بعضی بزرگ‌ترها نیز هیچ مشارکتی در فعالیت کودک ندارند.

بهترین روش، ایجاد تعادل میان این دو حالت است. به کاری که کودک انجام می‌دهد توجه کنید، به حرف‌هایش گوش دهید و در صورت نیاز کمکش کنید؛ اما اجازه دهید تصمیم‌های اصلی را خودش بگیرد و مسیر نقاشی را با ذهن و دست‌های خودش پیش ببرد.

8. پرسش‌های باز بپرسید

غرق‌شدن در نقاشی تجربه‌ای ارزشمند است؛ اما گاهی کودک باید کمی فاصله بگیرد و درباره آنچه انجام می‌دهد فکر کند. پرسش‌های باز می‌توانند او را به چنین تأملی دعوت کنند.

برای مثال، به‌جای اینکه بپرسید «این یک خانه است؟»، بگویید: «ایده این نقاشی از کجا آمد؟» چنین پرسشی پاسخ مشخص و ازپیش‌تعیین‌شده‌ای ندارد و کودک را تشویق می‌کند درباره منبع الهام و انگیزه خود صحبت کند.

اگر کودک به دلیل خراب‌شدن بخشی از نقاشی ناراحت شد، فقط از او بپرسید: «دوست داشتی چه اتفاقی بیفتد؟» وقتی درباره هدفش توضیح می‌دهد، اغلب خودش متوجه می‌شود چگونه می‌تواند روش دیگری را امتحان کند یا کارش را به شکل تازه‌ای ادامه دهد.

9. کودک را به فکرکردن درباره امکان‌های مختلف تشویق کنید

پرسش «اگر این‌طور می‌شد، چه اتفاقی می‌افتاد؟» یکی از بهترین ابزارها برای پرورش تخیل است. وقتی کودکان درباره جهان و شیوه کارکرد آن سؤال می‌پرسند، معمولاً به پاسخ‌هایی متفاوت، غیرمنتظره و سرگرم‌کننده می‌رسند.

می‌توانید این پرسش‌ها را به یک بازی تبدیل کنید: «اگر ماه روی زمین بود چه شکلی می‌شد؟»، «اگر گربه‌ها می‌توانستند پرواز کنند چه اتفاقی می‌افتاد؟» یا «اگر خانه‌ها پا داشتند، کجا می‌رفتند؟»

سپس از کودکان بخواهید عجیب‌ترین و خلاقانه‌ترین موقعیتی را که به ذهنشان می‌رسد، نقاشی کنند.

10. علایق کودک را بشناسید

کودکان زمانی که به موضوعی علاقه واقعی دارند، با اشتیاق و تمرکز بیشتری برای آن وقت می‌گذارند. ببینید فرزندتان این روزها به چه چیزی علاقه‌مند است و از همان موضوع به‌عنوان نقطه شروع استفاده کنید.

دایناسورها، ربات‌ها، تک‌شاخ‌ها، تونل‌های کارواش، حیوانات خانگی یا هر موضوع دیگری می‌تواند آغازگر یک نقاشی جذاب باشد. مهم نیست علاقه کودک از نگاه بزرگ‌ترها چقدر ساده یا عجیب به نظر می‌رسد؛ مهم این است که همان علاقه می‌تواند دریچه ورود او به دنیای خلاقیت باشد.

11. زمانی را در فضای باز بگذرانید

حضور در طبیعت علاوه بر تأثیر مثبت بر سلامت روان، می‌تواند به شکل‌گیری ایده‌های تازه نیز کمک کند. وقت‌گذراندن در فضای باز حس کنجکاوی کودکان را برمی‌انگیزد، زاویه دید تازه‌ای به آن‌ها می‌دهد و باعث آرامش ذهنشان می‌شود.

دفعه بعد که هوا مناسب بود، وسایل نقاشی کودک را همراه خود به فضای باز ببرید. تغییر محیط، ذهن او را از روزمرگی جدا می‌کند و موضوع‌ها، شکل‌ها و رنگ‌های تازه‌ای در اختیارش قرار می‌دهد.

12. آزادی بدهید، اما چارچوب را کاملاً کنار نگذارید

بخشی از خلاق‌بودن به رهاکردن کنترل مربوط است؛ اما وجود محدودیت‌های سنجیده نیز می‌تواند آزادی‌بخش باشد. برخلاف تصور رایج، داشتن یک چارچوب ساده لزوماً خلاقیت را محدود نمی‌کند؛ گاهی دقیقاً همان جرقه‌ای است که ذهن کودک برای شروع به آن نیاز دارد.

موضوع‌ها و پیشنهادهای کوتاه برای نقاشی، بدون آنکه نتیجه را تعیین کنند، مسیر اولیه‌ای در اختیار کودک قرار می‌دهند. برای مثال می‌توانید از او بخواهید «شهری زیر آب»، «حیوانی که هنوز کشف نشده» یا «یک وسیله عجیب برای سفر» را نقاشی کند.

این پیشنهادها را می‌توان در خانه، سفر، رستوران یا اتاق انتظار مطرح کرد. جذاب‌ترین نکته این است که حتی اگر همه کودکان یک موضوع واحد داشته باشند، هیچ دو نقاشی‌ای کاملاً شبیه یکدیگر نخواهد شد؛ زیرا هر کودک علایق، تجربه‌ها، تخیل، شیوه تفکر و مرحله رشدی منحصربه‌فردی دارد.

13. حتی وقتی کودک نقاشی نمی‌کند، او را به یافتن الهام تشویق کنید

کودکان می‌توانند خارج از زمان نقاشی نیز به تصویرها و ایده‌های تازه فکر کنند. کافی است با چند فعالیت ساده روزمره، توجه آن‌ها را به جزئیات جهان اطراف جلب کنیم.

هرچند وقت یک‌بار از یک موزه هنری یا گالری نزدیک محل زندگی خود دیدن کنید. برای تماشای آثار وقت بگذارید و درباره رنگ‌ها، شکل‌ها و احساسی که هر اثر ایجاد می‌کند، با کودک گفت‌وگو کنید.

هنگام پیاده‌روی، رنگ‌ها و فرم‌های مختلف موجود در طبیعت را به او نشان دهید. به عناصر ساده‌ای مانند ابرها، درختان، برگ‌ها و سایه‌ها با دقت نگاه کنید و توجه کودک را به تفاوت میان شکل واقعی آن‌ها و تصویرهای ساده‌ای که معمولاً می‌کشیم جلب کنید.

همچنین می‌توانید دفترچه کوچکی در اختیار کودک قرار دهید تا ایده‌هایش را در آن ثبت کند. هر زمان چیز جالبی دید یا موضوع تازه‌ای به ذهنش رسید، آن را بنویسد یا با یک طرح ساده یادداشت کند تا بعداً از آن برای کشیدن یک نقاشی کامل استفاده کند.

سخن پایانی

نقاشی فقط یک سرگرمی کودکانه نیست؛ فرصتی است برای فکرکردن، تصمیم‌گرفتن، شناخت احساسات، حل مسئله و تجربه‌کردن جهان از زاویه‌ای تازه. برای پرورش خلاقیت کودکان لازم نیست روش‌های پیچیده‌ای به آن‌ها آموزش دهیم. گاهی کافی است ابزارهای مناسب را در اختیارشان بگذاریم، برای تجربه‌کردن به آن‌ها زمان بدهیم، با پرسش‌های درست ذهنشان را به حرکت درآوریم و اجازه دهیم پاسخ‌های منحصربه‌فرد خود را پیدا کنند.

خلاقیت زمانی شکوفا می‌شود که کودک از اشتباه‌کردن نترسد، برای متفاوت‌بودن سرزنش نشود و مطمئن باشد ایده‌هایش ارزش دیده‌شدن دارند.